Nasze skarby

Wśród żołnierzy Wojska Polskiego, którzy w trakcie wojny obronnej 1939 r. trafili do obozów jenieckich Wehrmachtu, znaleźli się reprezentanci różnych profesji i środowisk zawodowych. Szczególnie wśród oficerów rezerwy było wielu doskonale wykształconych specjalistów, a przy tym ludzi świadomych wartości nauki: jej znaczenia dla zachowania równowagi psychicznej w warunkach niewoli, a także dla własnego rozwoju po zakończeniu wojny. Nic więc dziwnego, że oflagi, w których przetrzymywano oficerów Września, stały się miejscem zorganizowanej działalności kulturalno-oświatowej, umożliwiającej poszerzanie wiedzy i zdobywanie nowych umiejętności. Wśród licznych gałęzi nauki podejmowanych w ramach obozowego kształcenia znalazły się również architektura, budownictwo i urbanistyka. To właśnie nimi zainteresowany był ppor. Aleksander Juszkiewicz. Przekazana przez niego do zbiorów Centralnego Muzeum Jeńców Wojennych kolekcja pamiątek stanowi cenne świadectwo przebiegu procesu edukacji oraz życia kulturalnego polskich jeńców wojennych. Jego powojenne losy są natomiast dowodem wysokiego poziomu obozowego kształcenia.

Aleksander Juszkiewicz urodził się 30 sierpnia 1907 r. w okolicach Piratyna w ówczesnej guberni połtawskiej Imperium Rosyjskiego. Wychowywał się w miejscowości Pryłuki, gdzie rozpoczął naukę w rosyjskim gimnazjum oraz spędził okres I wojny światowej i wojny polsko-bolszewickiej. W 1922 r. udało mu się skorzystać z akcji repatriacyjnej, dzięki czemu wraz z rodzicami trafił do Wilna, z którym związał się na niemal dwie kolejne dekady.

Nad Wilią kontynuował przerwaną wojną edukację, kończąc w 1924 r. kurs czwartej klasy gimnazjalnej i podejmując naukę na Wydziale Budowlanym Państwowej Szkoły Technicznej. Wybór ten zaważył na późniejszej drodze zawodowej Juszkiewicza. Drugą istotną decyzją, która znacząco wpłynęła na jego losy, było związanie się z wojskiem. Już jako absolwent Państwowej Szkoły Technicznej, od maja 1928 r. odbywał obowiązkową, trzymiesięczną praktykę budowlaną w Szefostwie Fortyfikacji Obszaru Warownego „Wilno”, po czym powołany został do czynnej służby wojskowej. Otrzymał przydział do Szkoły Podchorążych Rezerwy Piechoty Nr 9 w Berezie Kartuskiej. Po zwolnieniu do rezerwy wrócił do Szefostwa Fortyfikacji Obszaru Warownego „Wilno”, pracując tam do września 1939 r. w charakterze sekretarza technicznego. Jako rezerwista z przydziałem do 1 Pułku Piechoty Legionów regularnie powoływany był na sześciotygodniowe ćwiczenia, a 1 stycznia 1932 r. otrzymał awans na stopień podporucznika. Ponadto od 1934 r. pracował jako honorowy instruktor Przysposobienia Wojskowego. Nie zaniedbał przy tym dalszej edukacji. Eksternistycznie zdał ogólnokształcący egzamin dojrzałości typu matematyczno-przyrodniczego, a także podjął studia prawnicze w Szkole Nauk Politycznych Instytutu Naukowo-Badawczego Europy Wschodniej w Wilnie, których jednak nie ukończył.

Do czynnej służby w macierzystym pułku powrócił w ramach tzw. cichej mobilizacji, 24 sierpnia 1939 r., jako dowódca plutonu broni towarzyszącej. Na tym stanowisku w pierwszych dwóch tygodniach września brał udział w walkach pod Różanem, Wyszkowem, Kałuszynem, Seroczynem i Wolą Wodyńską. Gdy 14 września batalion Juszkiewicza uległ rozproszeniu, wraz z kilkunastoma oficerami i żołnierzami postanowił wrócić do Wilna spodziewając się utworzenia tam drugiego rzutu mobilizacyjnego. Plany te pokrzyżowała informacja o przekroczeniu przez Armię Czerwoną granicy Polski, wobec czego 20 września przyłączył się do Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie” gen. Franciszka Kleeberga. Tam jako dowódca kompanii c.k.m. uczestniczył w bitwie pod Kockiem. 6 października, chory i kontuzjowany, trafił do niemieckiej niewoli, początkowo do szpitala dla jeńców wojennych w Radomiu. W końcu października przewieziono go do Stalagu IV B Mühlberg, a po kilku dniach, 4 listopada 1939 r. znalazł się w Oflagu IV C Colditz, gdzie został zarejestrowany pod numerem jenieckim 7/IVC. Stamtąd 22 maja 1940 r. został przeniesiony do Oflagu II A Prenzlau. Od 25 lutego 1941 r. do początku stycznia 1944 r. przetrzymywany był w Oflagu II E Neubrandenburg, a następnie do ostatnich dni stycznia 1945 r. w Oflagu II D Gross Born.

Przebywając w niewoli przez ponad pięć i pół roku, podobnie jak tysiące polskich żołnierzy i oficerów, robił wiele, aby czasu tego nie zmarnować. Z pewnością zdawał sobie sprawę, że po wojnie jego profesja będzie szczególnie potrzebna przy odbudowie zniszczonego działaniami wojennymi kraju. W prężnie rozwijającej się w oflagach działalności oświatowej mógł upatrywać szansy na poszerzenie posiadanej wiedzy dotyczącej budownictwa, zdobycie nowych umiejętności i – być może – przygotowanie się do podjęcia studiów architektonicznych po zakończeniu wojny. Wskazuje na to dobór kursów, w których uczestniczył i aktywności, które podejmował. Dodatkową motywacją musiała być obecność wybitnych specjalistów, inżynierów i artystów, związanych z dziedzinami kształtującymi otoczenie człowieka. W niewoli zetknął się z m.in. Marianem Szyszko-Bohuszem – malarzem, filozofem i matematykiem, Zygmuntem Karolakiem – znakomitym malarzem i grafikiem, Janem Słomczyńskim – grafikiem i wybitnym plakacistą, czy architektem i urbanistą Bolesławem Maliszem.

Przekazane do zbiorów naszego Muzeum materiały ppor. Juszkiewicza szeroko dokumentują zarówno system edukacji, jak i prężne życie kulturalne polskich jeńców. Znajdziemy wśród nich zeszyty z obliczeniami i notatkami, często bardzo szczegółowymi, sporządzanymi w czasie kursów matematyki, statyki budowlanej, żelbetnictwa, dotyczące robót ciesielskich, murarskich i ziemnych, czy z ćwiczeniami z geometrii wykreślnej. Interesujące są również wykonywane przez Juszkiewicza przy różnych okazjach pamiątkowe karnety, wizytówki, i kupony, na których koledzy składali swoje podpisy. Część z nich została zrealizowana w ramach kursów grafiki użytkowej i liternictwa oraz rysunku odręcznego w Kole Przyjaciół Sztuk Pięknych w Oflagu II E Neubrandenburg, a niektóre Juszkiewicz zaprezentował na wystawie sztuki stosowanej i rękodzieła zorganizowanej w tym obozie w październiku 1942 r. Udział w wystawie potwierdza dyplom przekazany do naszych zbiorów. Ciekawie przedstawiają się także rysunki budowli starożytnego Egiptu, wykonane piórkiem na potrzeby skryptu wykładów z historii architektury, prowadzonych w Oflagu II D Gross Born przez Zbigniewa Rewskiego – historyka, historyka sztuki i konserwatora zabytków.

W kolekcji niewątpliwie największą uwagę przyciągają projekty architektoniczne, opracowane przez Juszkiewicza w ramach kursu architektury. Jeden z nich to koncepcja przystani wioślarskiej utytułowanego wileńskiego klubu W.K.S. „Śmigły”. Dwa kolejne są projektami domów jednorodzinnych – drewnianego i murowanego. To kompletne plany zawierające rzuty, przekroje, widoki elewacji oraz obliczenia statyczne budynków. Ponadto projekt domu murowanego wykonany jest w kolorze, co czyni go jeszcze bardziej atrakcyjnym dla odbiorcy. Bardzo ciekawy jest również plan modernistycznej willi, który jednak nie został stworzony przez Juszkiewicza, a zgodnie z zamieszczonym na kalce opisem, podarowany mu w obozie jako „wzór sposobu kreślenia”.

Kolejny ważny obiekt, choć niepozorny, jest świadectwem jednego z najbardziej dramatycznych momentów niewoli. To wydany przez YMCA (Youth Men’s Christian Association) kieszonkowy kalendarzyk na 1944 r., ręcznie przerobiony na rok 1945. Zamieszczone w nim na pierwszych kilkunastu stronach krótkie zapiski dokumentują przebieg ewakuacji rozpoczętej 28 stycznia 1945 r., tj. trasę przemarszu, miejsca noclegu, a czasem także otrzymany posiłek. Juszkiewicz maszerując na zachód w grupie niemal 5 tys. jeńców Oflagu II D Gross Born, 19 marca dotarł w okolice miasta Hagenow, skąd 23 marca transportem kolejowym przez Hamburg dojechał do Stalagu X B Sandbostel. W zapiskach w każdym z kolejnych dni pobytu w tym obozie odnajdujemy tylko jedno słowo oddające dramatyzm sytuacji jeńców – „głód”. 11 kwietnia grupa jeńców, w której znajdował się Juszkiewicz, ponownie wymaszerowała, tym razem na wschód, by 21 kwietnia dotrzeć do Bad Schwartau pod Lubeką. Tam, 2 maja 1945 r. polscy jeńcy zostali wyzwoleni przez wojska brytyjskie.

Po odzyskaniu wolności Aleksander Juszkiewicz przez kilka miesięcy pozostał na terenie Niemiec. Osłabiony, wychudzony, borykający się z dolegliwościami żołądkowymi przechodził rekonwalescencję we wsi Lebatz. Być może licząc się z koniecznością pozostania na emigracji, rozważał w tym czasie podjęcie studiów w Polskiej Szkole Architektury w Liverpoolu, której adres zapisał na jednej z ostatnich stron swojego kalendarzyka.

Ostatecznie jednak w końcu lutego 1946 r. wrócił do kraju, a swoją przyszłość związał z Wybrzeżem. Doświadczenie i także wykształcenie zdobyte przed wojną, a poszerzone w trakcie niewoli, sprawiły, że znalazł się wśród bardzo potrzebnych odbudowującej się Polsce specjalistów. Choć ostatecznie nie podjął studiów architektonicznych, to ukończone w oflagach kursy stały się podstawą przyznania mu przez Politechnikę Gdańską tytułu inżyniera architekta, który otrzymał w 1951 r.

Aleksander Juszkiewicz odcisnął wyraźny ślad na współczesnym wyglądzie pomorskich miast, w szczególności Gdańska. W latach 1949–1957 sprawował bowiem stanowisko kierownika robót zabytkowych Państwowego Przedsiębiorstwa Budowlanego nr 4 Zjednoczenia Budownictwa Miejskiego w Gdańsku, biorąc udział w odbudowie większości zabytkowych budynków Głównego Miasta. Następnie pracował m.in. w Biurze Projektowo-Badawczym Budownictwa Ogólnego „Miastoprojekt – Gdańsk”. Ponadto był aktywny na niwie społecznej, w tym także w środowisku byłych jeńców wojennych. Jako prezes Klubu Grossbornczyków w Gdyni podejmował starania mające na celu zbieranie relacji i pamiątek związanych z pobytem polskich oficerów w niemieckiej niewoli. Był też jednym z inicjatorów współpracy z naszym Muzeum, zwłaszcza w zakresie dokumentowania historii oflagów dla polskich oficerów. Efektem jego starań stało się m.in. zebranie 19 tomów akt, które trafiły do zbiorów muzealnego archiwum. Zawierają one dokumenty związane działalnością Klubu, materiały poświęcone życiu kulturalno-oświatowemu w oflagach, działalności konspiracyjnej czy ewakuacji jeńców Oflagu II D Gross Born. Wśród dokumentów odnaleźć możemy szczegółowe relacje samego Juszkiewicza, związane z pobytem w niewoli, a także dowody aktywnego wspierania zabiegów o zmianę statutu i nazwy ówczesnego Muzeum Martyrologii i Walki Jeńców Wojennych na Centralne Muzeum Jeńców Wojennych w Łambinowicach-Opolu, co udało się zrealizować w roku 1984.

Aleksander Juszkiewicz zmarł 23 listopada 1984 r. w Gdyni i pochowany został na tamtejszym Cmentarzu Witomińskim.

Opis zbioru:

Kolekcja zawiera pamiątki oficera Wojska Polskiego, a następnie jeńca niemieckich obozów – podporucznika Aleksandra Juszkiewicza. W jej skład wchodzą: 4 projekty architektoniczne, 8 zeszytów z notatkami z kursów obozowych, 19 pamiątkowych karnetów i wizytówek, 3 kalendarze, 2 egzemplarze gazetki „Mój Przyjaciel”, dyplom pamiątkowy kursu budowlanego w Oflagu II A Prenzlau, los loterii Funduszu Wdów i Sierot, karta totolotka z Międzymiastowej Olimpiady w oflagu II D Gross Born, kartka świąteczna i noworoczna PCK (1943 r.), tekst i nuty piosenki finałowej spektaklu „Noc poślubna”, odbitka wykonanego przez A. Juszkiewicza drzeworytu na wizytówki na zebranie Koła Legionistów w oflagu II D Gross Born, legitymacja badania grupy krwi, legitymacja kursu motorowego, legitymacja członkowska chóru, odręczny odpis postanowienia H. Göringa wydanego w oparciu o konwencję genewską dotyczący zakazu wysiedlania lub kierowania do robót przymusowych rodziny jeńca wojennego, fragment polskiej mapy okolic Nadarzyc z naniesioną lokalizacją Stalagu II H Gross Born–Rederitz i Oflagu II D Gross Born oraz rysunki do skryptu wykładów z historii architektury.

Nr inwentarzowe: CMJW 1811/82 – CMJW 1853/82

Opracował: Michał Jakubik