Nasze skarby

W styczniu 2024 r. na zamieszczone po raz kolejny w ogólnopolskiej prasie ogłoszenie o zbiórce pamiątek prowadzonej przez Centralne Muzeum Jeńców Wojennych pod nazwą Ocalone pamiątki, zachowana pamięć odpowiedział Marek Lubiński. Postanowił przekazać do zbiorów Muzeum przedmioty należące do jego ojca, ppor. Andrzeja Lubińskiego, jeńca oflagów: IV C Colditz, II A Prenzlau, II E Neubrandenburg i II D Gross Born (numer jeniecki 212). Wśród podarowanych obiektów znalazły się fotografie z okresu przedwojennego oraz niewoli, przed- i powojenne dokumenty ppor. Lubińskiego, pocztówki poczty wewnątrzobozowej, pojedyncze egzemplarze kart pocztowych Kriegsgefangenenpost pochodzące z początkowego okresu niewoli, czy wydany przez YMCA (Youth Men’s Christian Association) kalendarz kieszonkowy z jego zapiskami. Jest również portret żony jeńca (matki darczyńcy) Zenaidy Lubińskiej, wykonany ołówkiem w Oflagu II A Prenzlau przez innego jeńca, ppor. Józefa Szepietowskiego na podstawie przesłanej do obozu fotografii. Innymi artefaktami będącymi przejawem sztuki obozowej są karty z życzeniami świątecznymi, z których jedna została wykorzystana jako wzór naszej muzealnej kartki bożonarodzeniowej w 2024 r.

Jednak największą wartość merytoryczną wśród przekazanych pamiątek posiadają przedmioty związane z udziałem ppor. Andrzeja Lubińskiego w zorganizowanych w niewoli przez samych jeńców kursach naukowych: Wyższym Kursie Nauczycielskim i Studium Pedagogiczno-Społecznym. Należą do nich legitymacje uczestnika tychże kursów oraz będące przedmiotem tego opracowania protokoły egzaminów końcowych, a także rękopis pracy dyplomowej pt. Badanie inteligencji dzieci szkolnych. Zastosowanie metody i praktyczne korzyści. Ta licząca ponad 120 stron rozprawa została przez ppor. Lubińskiego w całości napisana odręcznie, bardzo starannym pismem, w zeszycie formatu A4. Ukończył ją i obronił w końcowym etapie niewoli w lipcu 1944 r. w Oflagu II D Gross Born. Dzieło to stanowi podsumowanie czteroletniej pracy naukowej prowadzonej w ramach wyżej wymienionych kursów. Była to praca w pełnym znaczeniu tego słowa – bowiem ppor. Lubiński, będący oficerem rezerwy Wojska Polskiego, był z zawodu nauczycielem. W momencie wybuchu II wojny światowej posiadał już 10-letnie doświadczenie zawodowe – pracował w szkołach powszechnych w miejscowościach Wiązowna (pow. warszawski) i Nadma (pow. radzymiński). Profesja nauczycielska była wśród polskich jeńców oflagów licznie reprezentowana i to właśnie dzięki nim możliwe stało się stworzenie w trudnych obozowych warunkach profesjonalnych instytucji naukowych. Te zaś wspierały oficerów w zdobywaniu czy uzupełnianiu wykształcenia i jak najefektywniejszym wykorzystaniu pobytu w niewoli.

Wspomniana praca dyplomowa została napisana pod kierunkiem ppor. mgr. Henryka Śmierzchalskiego. Składa się z sześciu rozdziałów, wstępu i zakończenia. Posiada aparat naukowy – zawiera przypisy i obszerną – zwłaszcza jak na warunki niewoli – bibliografię. Ppor. Lubiński wykorzystał łącznie 14 wydawnictw książkowych oraz 23 artykuły naukowe, dostępne w obozowej bibliotece.

W pierwszym rozdziale pracy omówił rezultaty badań prowadzonych na uczniach szkół powszechnych w Warszawie w latach 1930–1933 przez Marię Grzywak-Kaczyńską, pionierkę w zakresie psychologii szkolnej w Polsce. Dotyczyły one analizy wpływu różnych czynników na korelację między intelektem a wynikami w nauce uczniów. Czynniki te to przede wszystkim cechy osobowości dziecka – staranność, systematyczność, poczucie obowiązku, a ponadto stan zdrowia (występowanie wad fizycznych), aktywność fizyczna, warunki domowe. Omówiono zmiany zachodzące w postępach w edukacji chłopców i dziewczynek wraz z ich rozwojem fizycznym i umysłowym. Badania te autor pracy uznał za wartościowe, ponieważ wiedza o zdolności poznawczych konkretnego ucznia była kluczowa w jego właściwym wychowaniu.

W kolejnej części ppor. Lubiński scharakteryzował różne definicje pojęcia inteligencji sformułowane przez polskich i światowych psychologów, m.in. Władysława Witwickiego i Alfreda Bineta. Następnie omówił rodzaje inteligencji wyodrębnione przez Williama Sterna: reaktywna i samorzutna, subiektywna i obiektywna, analityczna i syntetyczna, teoretyczna i praktyczna. Określił też ich występowanie w poszczególnych fazach rozwoju człowieka – od niemowlęctwa do dojrzałości. Dalej opisał czynniki wpływające na rozwój inteligencji: płeć, status materialny rodziny czy wpływ środowiska, w których wychowuje się dziecko. Na temat tego ostatniego jeniec przedstawił wyniki badań dr. Józefa Pietera, przeprowadzonych na dzieciach i młodzieży województwa śląskiego. Na ich podstawie autor pracy wysnuł wniosek, że każdemu dziecku, niezależnie od jego warunków życiowych, należy stworzyć możliwości naturalnego i swobodnego rozwoju intelektualnego.

Rozdział trzeci został poświęcony metodom psychologii pedagogicznej. Jego treść ppor. Lubiński podzielił na dwie części. W pierwszej przeanalizował cztery metody zbierania danych o psychice dziecka, wyróżnione przez prof. Stefana Szumana. Były to: metoda obserwacji, metoda doświadczeń, metoda zbierania samorzutnych wytworów oraz metoda wytworów sprowokowanych. Ostatnia z nich obejmowała pozyskiwanie informacji poprzez ankiety oraz testy: inteligencji, dojrzałości szkolnej, wiadomości i selekcyjne. Autor pracy opisał ich wymagania, sposoby opracowania i dostosowania do badanej grupy tak, aby dawały one miarodajne wyniki. W drugiej części rozdziału omówione zostały metody przedstawienia zebranych danych w postaci liczb w celu ich naukowego wykorzystania – statystyka przeciętnych (średnich), statystyka zmienności i statystyka współzależności. Jeniec użył do ich opisania tabel i matematycznych obliczeń ze wzorów. Zinterpretowane w ten sposób dane miały pozwolić na rozpoznanie funkcji psychologicznych badanych dzieci.

Następnie ppor. Lubiński skupił się na zagadnieniu samego badania inteligencji przez nauczyciela. Podobnie jak poprzedni rozdział, tak i ten podzielił na dwie części. W pierwszej scharakteryzował metodę obserwacji uczniów w celu oceny ich zdolności umysłowych – przedstawił najważniejsze zasady jej prowadzenia oraz aspekty, na które należy zwracać uwagę, tak, aby doprowadziła ona do właściwych wniosków. W drugiej części autor pracy omówił badanie uczniów za pomocą testów inteligencji. Wyróżnił tu testy diagnozujące: poszczególne funkcje inteligencji, badające inteligencję ogólną oraz zbiorowe badanie inteligencji. Przeanalizował różnorodne przykłady takich testów, opracowanych przez psychologów z różnych krajów, najwięcej miejsca poświęcając opisowi metod służących do badania osób indywidualnych: skalę Bineta-Termana, metodę przyczyn i skutków Dawida oraz metodę profilów psychologicznych.

W piątym rozdziale ppor. Lubiński opisał porady dla nauczycieli, które miały im pomóc w przeprowadzaniu badań we właściwy sposób i uzyskaniu dokładnych rezultatów. Zwrócił uwagę na cechy, które powinien w tym celu wypracować u siebie nauczyciel, na dobór odpowiednich testów do osoby badanego ucznia lub grupy uczniów. Zawarł ponadto wskazówki dotyczące samego przebiegu testu oraz trudności, jakie może napotkać eksperymentator.

Ostatni rozdział pracy dotyczył praktycznego wykorzystania uzyskanych wyników badania inteligencji dzieci. Autor wspomniał o selekcji uczniów na początkowym etapie edukacji w celu zapewnienia możliwości nauki dzieciom, u których wykazano bardzo niski lub bardzo wysoki poziom rozwoju umysłowego. Mówił m.in. o indywidualnych programach nauczania, tworzeniu szkół specjalnych lub klas przystosowanych dla uczniów o określonym poziomie inteligencji. Ppor. Lubiński przytoczył eksperymentalne zastosowanie takich rozwiązań na przykładzie warszawskich szkół powszechnych oraz uzyskane przez nie efekty. Następnie poruszył zagadnienie sprawiedliwego oceniania uczniów przez nauczyciela, który powinien uwzględniać ich rozwój intelektualny. Ostatnią podniesioną przez jeńca kwestią było udzielanie przez szkoły pomocy młodzieży przy wyborze dalszej ścieżki edukacji i kariery, zgodnej z ich możliwościami umysłowymi, talentami i zainteresowaniami.

W zakończeniu pracy autor podsumował wykorzystanie obserwacji oraz testów do badania inteligencji uczniów. Wskazał na różnice między tymi dwoma metodami, wymieniając ich najważniejsze cechy. Ostatecznie doszedł do wniosku, że zastosowanie tylko jednej z nich nie mogło być miarodajnym wyznacznikiem rozwoju dziecka – jego pełny obraz dawało tylko połączenie obu tych metod. Zwrócił też uwagę na konieczność dążenia do zapoznania się z nimi przez jak największą liczbę nauczycieli, co miało ułatwić im pracę z dziećmi i wpłynąć pozytywnie na rozwój polskiego szkolnictwa po wojnie.

Potwierdzeniem ukończenia przez ppor. Andrzeja Lubińskiego obozowych kursów są sporządzone odręcznie arkusze protokołów egzaminów Wyższego Kursu Nauczycielskiego i Studium Pedagogiczno-Społecznego. Pierwszy z nich zawiera dane przystępującego do niego jeńca wraz z opisem dotychczasowego wykształcenia i przebiegu pracy w zawodzie nauczyciela. W dalszej części, w formie tabel, zamieszczono przebieg egzaminów pisemnego i ustnego z poszczególnych przedmiotów. Ppor. Andrzej Lubiński uczęszczał na WKN w roku szkolnym 1940/1941 i ukończył go w lipcu 1941 r. w Oflagu II E Neubrandenburg. Końcowy sprawdzian jego wiedzy obejmował testy z pedagogiki, geografii oraz wychowania fizycznego. Każdy z nich zdał na ocenę dobrą, co pozwoliło mu na uzyskanie wyniku pomyślnego. Na ostatniej stronie protokołu ocena jest poświadczona podpisami: kierownika WKN i SPS – por. Stanisława Kwiatkowskiego, przewodniczącego komisji egzaminacyjnej – por. dr. Konstantego Sobolskiego, zastępcy kierownika WKN – ppor. Edwarda Kurzyńskiego, a także wykładowców poszczególnych kursów.

Protokół egzaminu końcowego Studium Pedagogiczno-Społecznego ma taką samą formę, jak poprzedni arkusz. Powtórzone są dane jeńca oraz informacje o wykształceniu i pracy zawodowej. Z następującej po nich tabeli możemy zapoznać się z wynikami kolokwiów z kursów, w których ppor. Lubiński uczestniczył na przestrzeni czterech semestrów nauki w SPS – od września 1941 do czerwca 1943 r. Zajęcia te były zgrupowane w czterech działach: pedagogicznym, społecznym, językowym i kulturalno-artystycznym. Wszystkie zakończyły się wynikiem pozytywnym. Dalsza część protokołu zawiera oceny pracy dyplomowej ppor. Lubińskiego oraz przebieg jej obrony na egzaminie końcowym. W wystawionych recenzjach ppor. mgr Henryk Śmierzchalski i por. dr Konstanty Sobolski zwrócili uwagę na czytelny układ pracy, umiejętne wykorzystanie dostępnej w obozie literatury przedmiotu, podkreślając jednocześnie prawidłową interpretację i słuszność wyciągniętych przez autora wniosków. W ich opinii rozprawa ppor. Lubińskiego była cennym źródłem naukowym dla nauczycieli zajmujących się badaniem inteligencji uczniów. Zgodnie postanowili więc o dopuszczeniu go do obrony pracy. Ppor. Andrzej Lubiński do egzaminu końcowego przystąpił 8 lipca 1944 r. w Oflagu II D Gross Born. Protokół zawiera pytania postawione mu przez komisję egzaminacyjną: wspomnianych por. Sobolskiego i por. Śmierzchalskiego oraz ppor. dr. Tadeusza Henzla. Na wszystkie odpowiedział pomyślnie i taki też uzyskał wynik egzaminu. W końcowych uwagach komisji zapisano:

Biorąc pod uwagę całokształt pracy p. ppor. Andrzeja Lubińskiego, wnioski obydwu wykładowców proponujących przyjęcie pracy jako dyplomowej i uznanie jej za dobrą oraz pomyślny wynik końcowego egzaminu ustnego, Komisja Egzaminacyjna postanawia wydać p. ppor. Andrzejowi Lubińskiemu końcowe zaświadczenie, stwierdzające ukończenie Studium Pedagogiczno-Społecznego.

Decyzję tę potwierdziła Rada Naukowa, co dokumentuje zapis w protokole, pochodzący z 25 stycznia 1945 r., a więc na kilka dni przed wyzwoleniem Oflagu II D Gross Born przez maszerującą na zachód Armię Czerwoną. Po powrocie ppor. Lubińskiego do kraju zdobyte w czasie niewoli kwalifikacje zostały uznane na podstawie wydanego przez Ministerstwo Oświaty zarządzenia – w listopadzie 1946 r. uzyskał on świadectwa ukończenia obozowych kursów, dzięki czemu zdobył dodatkowe uprawnienia w zawodzie nauczyciela.

Opisane pamiątki ppor. Andrzeja Lubińskiego są cenne nie tylko z powodu ich wartości merytorycznej, lecz także z perspektywy budowania kolekcji przez Muzeum. O ile można w niej znaleźć obiekty związane z działalnością kursów obozowych, takie jak legitymacje, notatki, czy nawet specjalistyczne opracowania z różnych dziedzin, to dotychczas brakowało pracy dyplomowej, która została obroniona w niewoli. Ponadto dzięki protokołom egzaminacyjnym zyskaliśmy pełniejszy obraz tego, jak wyglądała wewnętrzna organizacja takich instytucji jak Wyższy Kurs Nauczycielski i Studium Pedagogiczno-Społeczne. Jest to zatem świetny materiał do dalszych badań nad tematem działalności naukowej i oświatowej polskich jeńców wojennych.

Opis obiektów:

• Zeszyt zawierający rękopis pracy dyplomowej ppor. Andrzeja Lubińskiego pt. Badanie inteligencji dzieci szkolnych. Zastosowanie metody i praktyczne korzyści, Oflag II D Gross Born, 1944.
• Protokół egzaminu Wyższego Kursu Nauczycielskiego zdanego przez ppor. Andrzeja Lubińskiego, Oflag II E Neubrandenburg, 1941.
• Protokół egzaminu Studium Pedagogiczno-Społecznego zdanego przez ppor. Andrzeja Lubińskiego, Oflag II D Gross Born, 1944.

Numery inwentarzowe: CMJW II-1-809/1-3

Opracował: Dawid Żak