Nasze skarby

Centralne Muzeum Jeńców Wojennych, obchodzące w 2025 r. 60-lecie swojego istnienia, u początków działalności pozyskało szereg wartościowych dokumentów i pamiątek. Wśród nich uwagę zwraca m.in. ciekawy zbiór wycinków z gazet, które były w posiadaniu gen. dyw. Tadeusza Kutrzeby, dowódcy Armii „Poznań” we wrześniu 1939 r. i jednego z najbardziej utalentowanych polskich generałów. Materiały te pozwalają przede wszystkim na poznanie okresu jenieckiego w biografii generała. To istotne, gdyż wiedza o tym, że Tadeusz Kutrzeba niemal całą wojnę przeżył w niewoli, nadal nie jest powszechna. Wycinki zostały zachowane dzięki Tadeuszowi Romańskiemu, mężowi siostry małżonki generała.

Tadeusz Kutrzeba urodzony 15 kwietnia 1886 r. w Krakowie, już od dziecka był związany z wojskiem. Jako dziesięciolatek uczęszczał do szkoły kadetów w Wiedniu, a w 1906 r. ukończył Wojskową Akademię Techniczną w Mödling w stopniu podporucznika saperów.  Jego kariera wojskowa była bogata – brał udział w I wojnie światowej walcząc na frontach: serbskim, rosyjskim i włoskim, ostatecznie awansując do stopnia kapitana. Po upadku monarchii austro-węgierskiej, w listopadzie 1918 r. ten gruntownie wykształcony oficer otrzymał Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari. W czasie bitwy warszawskiej 1920 r. był szefem sztabu Frontu Południowo-Wschodniego i Frontu Środkowego oraz kierował sztabem 2. Armii. Za zasługi w trakcie wojny polsko-bolszewickiej został nominowany na stopień podpułkownika.

W kolejnych latach konsekwentnie rozwijał swą karierę. Uczestniczył m.in. w kluczowych naradach sztabowych i konferencjach dotyczących planów obrony kraju. Kierował również Wyższą Szkołą Wojenną w Warszawie. Zebrane doświadczenie wykorzystał przy opracowaniu, wraz z innymi oficerami, „Studium planu strategicznego Polski przeciw Niemcom”. W 1927 r. został mianowany generałem brygady (na wniosek marsz. Józefa Piłsudskiego), a w 1939 r. generałem dywizji.

Na miesiąc przed wybuchem II wojny światowej objął dowództwo Armii „Poznań”, która brała udział m.in. w bitwie nad Bzurą. Jego plan przyjścia z pomocą Armii „Łódź” mógł zmienić przebieg kampanii, ale zwłoka Naczelnego Wodza, marsz. Edwarda Rydz-Śmigłego pogrzebała te szanse. Bitwa trwająca od 9 do 22 września była największym starciem Września 1939 r. i choć zakończyła się klęską, dowodziła umiejętności Tadeusza Kutrzeby. Po jej zakończeniu generał przebił się z niedobitkami armii do Warszawy, biorąc udział w jej obronie. Ostatecznie 28 września wszedł w skład polskiej delegacji, która podpisała akt kapitulacji miasta. Dla wielu polskich oficerów, w tym także dla gen. Kutrzeby, decyzja ta oznaczała początek niewoli,

Początkowo generał trafił do Oflagu IV A Hohnstein w saksońskim z zamku, gdzie otrzymał numer jeniecki 49002. Niestety, nie spisał swoich wspomnień z tego okresu niewoli. Korespondował co prawda ze swoją żoną Aldoną, matką i innymi krewnymi, ale ta korespondencja się nie zachowała. W dalszej kolejności jego jeniecki szlak obejmował oflagi: IV B Königstein, IV C Colditz, VIII E Johannisbrunn i VII A Murnau w Bawarii, gdzie przebywał najdłużej, od kwietnia 1942 r. aż do wyzwolenia. W Murnau generał był jednym z najwyższych rangą oficerów, w związku z tym został zastępcą starszego obozu, czyli gen. dyw. Juliusza Rómmla, a kwaterę w bloku „A” dzielił z gen. dyw. Tadeuszem Bortnowskim, który na czele Armii „Pomorze” również walczył w bitwie nad Bzurą. Podporucznik 26. Pułku Artylerii Lekkiej Paweł Wiktorski wspominał, że gen. Kutrzeba nie szukał towarzystwa innych, często spacerował samotnie. Charakteryzowała go dbałość o mundur i wygląd.

To właśnie w Murnau kontynuował pracę pisarską. Za pomoc posłużyły mu fragmenty prasy, gdyż oczywiście nie miał dostępu do dokumentów. Współtowarzysze niewoli dzielili się z nim niemieckimi gazetami (otrzymywał też polskojęzyczną prasę „gadzinową”), w których pisał swoje komentarze czy notatki oraz zaznaczał najważniejsze i najbardziej przydatne informacje. Przy sztabie gen. Rómmla istniało biuro studiów prasy niemieckiej, które zajmowało się jej analizą, poszukując prawdziwych informacji o przebiegu wojny.

Wycinki opatrzone komentarzami generała ukazują jego szerokie zainteresowania. W ich centrum była głównie bieżąca sytuacja polityczna i militarna. Z podkreśleń w gazetach wynika, że interesowały go wątki takie jak chociażby: zarządzanie majątkiem powierniczym i państwowym w Generalnym Gubernatorstwie, sytuacja Ukrainy (poczynając od 1914 r.) czy przebieg i skutki Wojny Zimowej (sowiecko-fińskiej 1939–1940). W prasie dotyczącej pokazowego procesu w Riom, przeprowadzonego w l. 1942–1943 przez władze Republiki Vichy, zaznaczał każdą wzmiankę dotyczącą armii francuskiej. Jego uwagę przykuł szczególnie nagłówek głoszący „rozwiązanie kwestii polskiej”, o czym świadczą zaznaczony grubą ramką tytuł i wielokrotne podkreślenia w tekście (np. fragmenty o solidarności antybolszewickiej Polski i Niemiec, czy o tym, jak Kraków stał się dla Rzeszy twierdzą). W kolekcji posiadał mapy ukazujące chociażby Komisariat Rzeszy na Wschodzie (leżący na obecnych terenach państw bałtyckich i Białorusi), czy ważniejsze kampanie wojenne prowadzone przez Rosję, poczynając od 1606 r. aż po współczesność. Ciekawiła go również kultura. W jednym z wycinków prasowych zwrócił uwagę na fotografię przedstawiającą niemiecką wystawę sztuki, w innych na recenzje książek, np. biografii Marii Medycejskiej autorstwa Giulii Datta de Albertis. Generał często notował i zapisywał swoje przemyślenia. Z wydania Deutsche Post z 12 grudnia 1941, zanotował na prawym, górnym rogu „Przyczyny wojny N. (Niemiec) z Polską”. Jedną z map, które go interesowały, opatrzył podpisem „Twierdza Europa”. Na tej samej mapie, jest nieczytelny podpis, z notatką „własność moja”. Na kilku wycinkach są widoczne odręczne notatki, takie jak: „Gen. Bortnowski”, „Gen. Przyjałkowski”, czy „dla gen. Kutrzeby”. Gromadzone, podczas pobytu w niewoli i po jej zakończeniu materiały, posłużyły generałowi do opracowania jednego z ważniejszych dzieł, tj. historii bitwy nad Bzurą. W pierwszym wydaniu publikacji Bitwa nad Bzurą (9–22 września 1939). Przyczynek do historii kampanii polsko-niemieckiej w obszarze Poznań – Warszawa we wrześniu 1939 z 1957 r. znalazły się wspomnienia generała: „Manuskrypt Bitwa nad Bzurą pisałem w niemieckich obozach jeńców wojennych w Hohnstein i Königstein, na jesieni i zimie 1939-1940 r. Ze względu na cenzurę niemiecką opuszczałem niektóre zdania i rozdziały, notując je oddzielnie i ukrywając. Odpis pełnego manuskryptu posłałem drogą nielegalną do Warszawy, gdzie zaginął po spaleniu Politechniki w powstaniu warszawskim. Egzemplarz cenzurowany przez niemieckie władze obozowe został mi wydany z adnotacją: Manuskrypt nie może być wysłany do Warszawy, natomiast może być zabrany przez autora po wyjściu z niewoli”.

Oflag VII A Murnau został wyzwolony 29 kwietnia 1945 r., a dwa dni później przekształcony w Polski Ośrodek Wojskowy Murnau Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Po odwołaniu i wyjeździe gen. Rómmla, Kutrzeba przejął jego obowiązki zostając komendantem ośrodka. 1 czerwca 1945 r. na rozkaz gen. dyw. Władysława Andersa niemal wszyscy żołnierze opuścili obóz. Generał Kutrzeba pozostał w nim do końca miesiąca, a już 4 lipca zameldował się w Londynie w Sztabie Naczelnego Wodza, gen. dyw. Tadeusza Bora-Komorowskiego. Nadal angażował się w działalność na rzecz sprawy polskiej. Został m.in. przewodniczącym Komisji Historycznej Kampanii Wrześniowej i PSZ na Zachodzie. Jej zadaniem było zebranie i uporządkowanie materiałów dotyczących polskiego udziału w wojnie oraz przygotowanie na ich podstawie sprawozdania. Rezultaty prac zostały opublikowane w pierwszym tomie „Polskich Sił Zbrojnych w drugiej wojnie światowej”. Jednak ocena działalności J. Piłsudskiego, zaprezentowana przez gen. Kutrzebę, została poddana krytyce przez Wacława Jędrzejewicza (dyrektor Instytutu Polskiego w Ameryce), a sam generał był zmuszony do „odchudzenia” książki.

Rok 1946 przyniósł nagłą zmianę sytuacji żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Zgodnie z postanowieniem komunistycznych władz Polski, reprezentowanych przez Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej, przestano uznawać PSZ na Zachodzie jako jednostkę Wojska Polskiego. Oznaczało to, że gen. Kutrzeba mógł wyjechać do kraju wyłącznie ze statusem osoby cywilnej. Na powrót się nie zdecydował. Po wojnie chorował, niewola odbiła się na jego stanie zdrowia – będąc w obozie dowiedział się o śmierci ukochanej matki, co bardzo ciężko przeżył. Z tego powodu zmagał się nawet z depresją. Jego stan zdrowia znacznie się pogorszył właśnie w 1946 r. Stwierdzono u niego nowotwór. Pomimo przeprowadzonej operacji zmarł 8 stycznia 1947 r. w wieku 61 lat. Pogrzeb odprawiono 13 stycznia, pochowano go na Cmentarzu Wojskowym Brookwood. W 1947 r. pośmiertnie odznaczono generała Krzyżem Kawalerskim Virtuti Militari (35 lat później także Krzyżem Komandorskim Orderu Virtuti Militari). Generał posiadał także inne odznaczenia, m.in. trzykrotnie Krzyż Walecznych i Złoty Krzyż Zasługi. Ostatnią wolę Kutrzeby udało się spełnić 10 lat po jego śmierci – w 1957 r. Jego szczątki zostały przeniesione na Cmentarz Wojskowy na warszawskich Powązkach, gdzie spoczęły w Alei Zasłużonych.

Przechowywany w Archiwum CMJW materiał prasowy z odręcznymi notatkami generała Kutrzeby jest przede wszystkim cennym źródłem wiedzy na temat jego osobowości, zainteresowań i dokonań w dziedzinie historii wojskowości, ale może posłużyć także do badań nad życiem codziennym jeńców w niemieckich obozach, w tym zwłaszcza oficerów. Zbiór ten jest pełnoprawnym dokumentem epoki, otwierającym możliwości dla historyków i badaczy prasy

Opis zbioru:

Kolekcja zawiera 55 fragmentów prasy w języku niemieckim, wychodzącej w latach 1941–1944 (w tym jeden w języku polskim) i gromadzonej w oflagach VIII E Johannisbrunn oraz VII A Murnau. Na okładce znajduje się odręczny napis „Generał Tadeusz Kutrzeba, Kgf. Nr. 49002”, pieczęć „Oflag VII A Gepruft”, a w prawym dolnym rogu „Dr. Tadeusz Romański, Kraków, ul. Krótka 10, I, p.”. Na niektórych wycinkach znajdują się odręczne notatki. Zebrane fragmenty to artykuły zazwyczaj o aktualnej sytuacji na froncie, ale również okresie przed wojną, tematyce politycznej i historycznej. Jest tu kilka artykułów o procesach we francuskim Riom, a także cykl w odcinkach „Der erzwungene Krieg” (Wojna wymuszona), dwie recenzje i fotorelacja z wystawy sztuki w Monachium w 1941 r. oraz mapy.

Numer inwentarzowy: Materiały i dokumenty, VII Okręg Wojskowy, sygn. 2.

Opracowała: Julia Sikorenko