Centralne Muzeum Jeńców Wojennych
w Łambinowicach-Opolu

Ekspozycję stałą Centralnego Muzeum Jeńców Wojennych w Łambinowicach-Opolu tworzy pięć wystaw, którym towarzyszą informatory oraz materiały edukacyjne. Cztery z nich prezentowane są w budynku głównym muzeum w Łambinowicach:

W niewoli niemieckiej

Ekspozycja opowiada o losach jeńców różnych narodowości, którzy podczas II wojny światowej byli przetrzymywani w niemieckiej niewoli. Narracja wystawy zbudowana jest wokół prezentacji multimedialnej, złożonej z archiwalnych filmów, fotografii oraz dokumentów i eksponatów. W dwóch oddzielnych, równoległych ścieżkach zaprezentowano losy oficerów w oflagach oraz szeregowych i podoficerów w stalagach. Obie historie mają dwa elementy wspólne: początek niewoli, w tym pobyt w punktach zbornych i obozach przejściowych, oraz jej zakończenie, tj. ewakuacja jeńców i odzyskanie wolności.

Wystawa akcentuje także różnice w położeniu jeńców różnych narodowości i o różnej przynależności armijnej. Zwiedzających wystawę samodzielnie, bez przewodnika, prowadzi film, podzielony na kilka fragmentów zgodnie z układem wystawy. Każdy z fragmentów opatrzony jest faktograficznym komentarzem lektora, który wprowadza widza w tematykę i przybliża przedstawiane zagadnienie. Dodatkowym źródłem informacji dla osób zwiedzających ekspozycję samodzielnie jest rzetelnie opracowany informator. Dla szczególnie zainteresowanych tematyką jeniecką przygotowano samodzielne stanowiska komputerowe, w których można zapoznać się z indywidualną historią jeńców różnych narodowości oraz ze specyfiką niewoli poszczególnych narodowościowych grup jenieckich.

Ekspozycja, jak i towarzyszący jej informator, są dostępne w trzech wersjach językowych: polskiej, angielskiej i niemieckiej. Dla młodszych odbiorców przygotowano atrakcyjne materiały edukacyjne.

Obozy jenieckie w Lamsdorf/Łambinowicach 1870-1945

Ekspozycja w przystępny i interesujący sposób, wykorzystując zachowane pamiątki (dokumenty, fotografie i przedmioty), makiety, mapy i prezentację multimedialną, prezentuje historię obozów jenieckich, które istniały w Lamsdorf (Łambinowicach) w latach wojny prusko-francuskiej (1870–1871) i w trakcie dwóch wojen światowych (1914–1918, 1939–1945).

Pierwszy obóz jeniecki na tym terenie powstał podczas wojny prusko-francuskiej w celu izolacji ok. 6 tysięcy jeńców francuskich. Kolejny, dużo większy, działał w latach I wojny światowej. Przetrzymywano w nim ok. 90 tysięcy żołnierzy państw ententy. W okresie II wojny światowej na poligonie Lamsdorf utworzono jeden z największych w Europie niemieckich kompleksów obozów jenieckich. Głównym celem funkcjonowania obozu była izolacja żołnierzy armii walczących z III Rzeszą oraz maksymalne wykorzystanie pracy jeńców w niemieckiej gospodarce.

Obozy Lamsdorf stanowiły bowiem podczas II wojny światowej źródło taniej siły roboczej dla rolnictwa i przemysłu Śląska. W niewykle trudnych warunkach bytowych Niemcy przetrzymywali tu ok. 300 tysięcny jeńców z wielu kontynentów. Najliczniejsze były grupy żołnierzy Armii Czerwonej, Polaków walczących w kampanii polskiej 1939 r. i powstaniu warszawskim oraz jeńców brytyjskich.

Materialnymi śladami tej tragicznej przeszłości są pozostałości obozowe i cmentarze wojenne w Łambinowicach, od 1968 r. funkcjonujące jako Pomnik Pamięci Narodowej. Wystawę zamyka fotograficzna prezentacja współczesnego Miejsca Pamięci Narodowej w Łambinowicach (nazwa obowiązująca od 2002 r.).

Jeńcy polscy w ZSRR

Od przełomu politycznego w Polsce w 1989 r. Centralne Muzeum Jeńców Wojennych w Łambinowicach-Opolu zajmuje się już nie tylko niemieckim, ale także radzieckim systemem jenieckim funkcjonującym w Europie. Dlatego właśnie jedną ze stałych wystaw prezentowanych w muzeum jest ekspozycja pt. „Jeńcy polscy w ZSRR”, poświęcona polskim żołnierzom przetrzymywanym w latach 1939–1941 w niewoli radzieckiej. Za pośrednictwem dokumentów, fotografii i innych pamiątek przedstawia losy jeńców i ogrom zbrodni katyńskiej przez lata okrywanej milczeniem, a także trudny proces odkrywania prawdy i upamiętniania ofiar.

Ekspozycja składa się z 10 części. Otwierają ją przedwojenne fotografie przyszłych jeńców. Następnie śledzimy ich drogę do niewoli, pobyt w obozach, okoliczności odkrycia zbrodni katyńskiej, kamuflowanie jej i polityczne rozgrywanie oraz trudny proces poszukiwania prawdy. Wystawę tworzą zbiory archiwalne wielu instytucji i osób prywatnych, w tym m.in. muzealia artystyczne i historyczne związane z niewolą polskich żołnierzy w ZSRR. Są to zarówno przedmioty osobiste należące do jeńców wojennych, wykorzystywane przez nich sprzęty, jak i np. grafiki i rysunki wykonywane przez jeńców podczas pobytu w obozach.

Po wojnie. Obóz Pracy w Łambinowicach (1945-1946)

W lipcu 1945 r. w Łambinowicach powstał obóz pracy, który funkcjonował do października 1946 r. Było to jedno z miejsc odosobnienia, utworzonych przez polską administrację na Śląsku Opolskim w związku z weryfikacją narodowościową ludności śląskiej, wysiedlaniem ludności niemieckiej oraz osadnictwem na tym terenie polskich przesiedleńców z Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej. Był to obóz wielofunkcyjny, tj. wysiedleńczy, pracy, izolacyjny i karny.

Wystawa przedstawia historię tego miejsca oraz jej następstwa na tle przemian ustrojowych w Polsce po 1945 r. Dotyka przy tym w wymiarze szerszym problemu dalekosiężnych skutków II wojny światowej. W pierwszej z dwóch części ekspozycji zaprezentowana została historia obozu i jej konsekwencje. Narrację tworzą tu dokumenty archiwalne, materiały prasowe i relacje świadków wydarzeń. W drugiej części wyeksponowana została w formie cyfrowej najważniejsza materialna pamiątka po obozie pracy, tj. część odnalezionej w 1992 r. dokumentacji obozowej. Towarzyszą jej biogramy niektórych osadzonych w obozie oraz ich wspomnienia (stanowiska audio). Ekspozycja jest dostępna w trzech wersjach językowych: polskiej, niemieckiej i angielskiej.

Ponadto w odrestaurowanym baraku Stalagu 318/VIII F (344) Lamsdorf prezentowany jest fragment instalacji przestrzennej poświęconej radzieckim jeńcom wojennym. Unaocznia ona tragiczne losy najgorzej przez Niemców traktowanej grupy jeńców, dla których obozy jenieckie Lamsdorf stały się miejscem eksterminacji.

W budynku muzeum w Opolu prezentowana jest jedna wystawa stała:

Miejsce Pamięci Narodowej w Łambinowicach - dziedzictwo regionalne, narodowe, europejskie

Skomplikowana i wielowątkowa historia Łambinowic (do 1945: Lamsdorf) związana jest z niemieckimi obozami jenieckimi, które funkcjonowały tu w latach wojen, a także repatriacyjnymi działającymi po zakończeniu konfliktów zbrojnych. Od 1968 r. miejsce to ma status Pomnika Pamięci Narodowej (od 2002 r. – Miejsce Pamięci Narodowej w Łambinowicach).

Ekspozycję tworzy siedem części, które pokazują historię Miejsca Pamięci Narodowej w Łambinowicach i jego stan współczesny oraz działalność  Centralnego Muzeum Jeńców Wojennych w Łambinowicach-Opolu. Kolejne części poświęcone są najważniejszym obiektom w miejscu pamięci. Są to: Stary Cmentarz Jeniecki, teren byłego Stalagu 318/VIII F (344) Lamsdorf, teren byłego Stalagu VIII B (344) Lamsdorf, Cmentarz Jeńców Radzieckich, Cmentarz Ofiar Obozu Pracy oraz budynek muzeum w Łambinowicach.

Wystawa prezentowana jest w ciekawej formie: narracja rozpoczyna się współcześnie, później poznajemy dzieje poszczególnych obiektów oraz losy związanych z nimi ludzi. To ich obecność – kilkusettysięcznej rzeszy osób pochodzących z niemal wszystkich kontynentów – odcisnęła wyraźny ślad na tym rozległym terenie. Uświadamiają to dokumenty, fotografie, relacje pisane i mówione, wspomnienia i oryginalne pamiątki. Na przestrzeni lat zmieniały się położenie i zasieg obozów w Lamsdorf. Aby w lepszy sposób unaocznić zwiedzającym rozmieszczenie obozów na różnych etapach, w ramach wystawy przygotowano makiety, których dopełnieniem jest seria podświetlanych fotografii. Wystawę, jak i towarzyszący jej informator, przygotowano w trzech wersjach językowych: polskiej, angielskiej i niemieckiej.

Centralne Muzeum Jeńców Wojennych w Łambinowicach-Opolu
jest finansowane z budżetu województwa opolskiego
Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego